Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej stoi dziś w centrum krajowej transformacji energetycznej i działań na rzecz klimatu. Jak podkreśla Małgorzata Szafoni, zastępca prezesa zarządu NFOŚiGW, fundusz łączy kluczowe inwestycje infrastrukturalne z projektami lokalnymi i obywatelskimi, wykorzystując szerokie portfolio źródeł finansowania, od środków krajowych, po fundusze unijne. Efekty tych działań są już wyraźnie widoczne: miliardowe inwestycje przekładają się na redukcję emisji, rozwój OZE, poprawę jakości powietrza i wzrost efektywności energetycznej. Jednocześnie rośnie znaczenie zrównoważonych finansów, które mają zapewnić stabilność i skuteczność polskiej ścieżki do gospodarki niskoemisyjnej.
Jakie są dziś główne priorytety Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w kontekście transformacji energetycznej i zrównoważonego rozwoju?
Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) jest filarem polskiego systemu finansowania ochrony środowiska i gospodarki wodnej z największym w sektorze publicznym potencjałem finansowym i organizacyjnym do realizacji najważniejszych przedsięwzięć środowiskowych w Polsce.
Działania NFOŚiGW przyczyniają się do poprawy jakości środowiska w Polsce poprzez realizację efektywnych i skutecznych inicjatyw prośrodowiskowych, zgodnych z zasadą zrównoważonego rozwoju.
Strategia Działania NFOŚiGW na lata 2025-2028 opiera się na dziewięciu priorytetach środowiskowych. Do priorytetów dziedzinowych należą: transformacja energetyczna, poprawa jakości powietrza, gospodarka o obiegu zamkniętym, ochrona różnorodności biologicznej i funkcji ekosystemów. Natomiast priorytety horyzontalne to: adaptacja do zmian klimatu, innowacyjność, monitoring środowiska, ekspertyzy i prace naukowo-badawcze oraz edukacja ekologiczna. Cele tych dziewięciu priorytetów środowiskowych są realizowane poprzez stanowiące ofertę dla beneficjentów programy priorytetowe, mające swoje cele, mierniki osiągnięcia celów i budżet. Priorytety te wpisują się we Wspólną Strategię Działania Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej na lata 2025-2028, co zapewnia spójny system finansowania ochrony środowiska w Polsce.
Jakie wyzwania finansowe stoją dziś przed Funduszem w kontekście rosnących potrzeb związanych z ochroną klimatu i transformacją energetyczną?
NFOŚiGW wykorzystuje swoje 36-letnie doświadczenie w finansowaniu inwestycji środowiskowych, aby efektywnie łączyć różne formy wsparcia projektów związanych z ochroną klimatu i transformacją energetyczną. Działalność NFOŚiGW jest kluczowa dla prawidłowej realizacji przez Polskę celów Unii Europejskiej, gdyż jednym z ustawowych obowiązków NFOŚiGW jest tworzenie warunków do realizacji przedsięwzięć i inwestycji.
Rozwój zrównoważonych finansów jest procesem długofalowym i wymagającym konsekwentnych działań dla realizacji polityki klimatyczno-energetycznej, uwzględniających priorytetowe kierunki oraz cele związane z redukcją emisji, zwiększeniem udziału odnawialnych źródeł energii, poprawą efektywności energetycznej oraz gospodarką o obiegu zamkniętym.
Transformacja energetyczna i ochrona klimatu wymagają ogromnych nakładów finansowych, dlatego konieczne jest tworzenie wieloletnich projekcji finansowych, opartych na zrównoważonych finansach. Finansowanie przesz NFOŚiGW kluczowych inwestycji musi być oparte zarówno na opłatach i karach środowiskowych, środkach ze sprzedaży uprawnień do emisji, w tym w ramach Funduszu Modernizacyjnego, środkach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), programów Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021-2027 (FEniKS) i Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej (FEPW).
Koordynacja źródeł finansowania wymaga sprawnej integracji i przejrzystego rozliczania projektów. Dlatego kluczowym zadaniem Funduszu jest takie łączenie środków publicznych, aby przynosiło ono możliwie największy efekt środowiskowy, a wsparcie trafiało do beneficjentów realizujących przedsięwzięcia kluczowe dla transformacji niskoemisyjnej kraju, w tym wdrażających innowacyjne technologie służące ochronie klimatu. Warunkiem jest zgodność z zasadami efektywności ekologicznej, transparentności i zrównoważonego rozwoju.
Jak NFOŚiGW ocenia efektywność wydatkowania środków na projekty środowiskowe, czy obserwujecie Państwo realny wpływ tych inwestycji na redukcję emisji i poprawę efektywności energetycznej?
Przedsięwzięcia finansowane ze środków zarządzanych przez NFOŚiGW, zarówno środków krajowych, jak i zagranicznych, w tym unijnych, przyczyniają się do znaczącej oszczędności energii, wzrostu produkcji zielonej energii, redukcja emisji CO₂, rozwoju elektromobilności, a także znaczącej modernizacji sieci kanalizacyjnych i energetycznych. Efektywność wydatkowania środków jest dla NFOŚiGW jednym z kluczowych kryteriów. Nie chodzi o to, ile projektów udało się zrealizować, ale przede wszystkim – jaki mają one realny wpływ na środowisko i klimat.
W latach 1989-2025 NFOŚiGW przeznaczył na inwestycje środowiskowe ok. 170 mld zł, w tym ok. 70 mld zł ze środków zagranicznych, w tym m.in. unijnych. Dzięki NFOŚiGW zostały zrealizowane zielone inwestycje w Polsce w kwocie ok. 350 mld zł.
W ciągu 36 lat działalności NFOŚiGW wspierane przedsięwzięcia i inwestycje przyniosły wymierne efekty ekologiczne: dzięki nim w Polsce oszczędzono przeszło 13 TWh energii, wytworzono ponad 6 TWh zielonej energii i zredukowano emisję gazów cieplarnianych o 28 milionów ton CO₂. Te liczby przekładają się bezpośrednio na poprawę jakości powietrza w Polsce – ograniczane są zarówno emisje przemysłowe, jak i te pochodzące z transportu i z gospodarstw domowych. Działalność NFOŚiGW wspiera również gospodarkę obiegu zamkniętego – 7,5 miliona ton odpadów rocznie trafia do odzysku i recyklingu, a inwestycje w infrastrukturę wodno-kanalizacyjną, które objęły 89 tysięcy kilometrów sieci oraz 910 oczyszczalni ścieków, znacząco zmniejszyły ilość zanieczyszczeń przedostających się do środowiska. Dofinansowaliśmy ponad 1400 autobusów elektrycznych w 114 miastach, 30 tys. pojazdów elektrycznych i powstało 80 stacji ładowania oraz 260 punktów ładowania, które są kluczowe dla dalszego rozwoju elektromobilności. Przez ostatnie lata wsparliśmy działania związane z termomodernizacją ponad 450 tys. budynków – zarówno prywatnych, jak i użyteczności publicznej.
Te dane pokazują, że Fundusz nie tylko realnie wspiera ochronę klimatu i poprawę efektywności energetycznej, ale też aktywuje dodatkowy kapitał prywatny, zwiększając efekt ekologiczny i gospodarczy dzięki dźwigni finansowej. Widzimy więc wyraźnie, że inwestycje finansowane przez NFOŚiGW przynoszą trwałe i mierzalne korzyści – zarówno dla środowiska, jak i dla rozwoju gospodarki i jej konkurencyjności.
Działania NFOŚiGW służą efektywnej realizacji zadań wynikających z kluczowych dokumentów strategicznych państwa, w tym: Polityki Ekologicznej Państwa 2030 (PEP2030), Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu do 2030 r. z perspektywą do 2040 r. (KPEiK2030), Polityki energetycznej Polski do 2040 r. (PEP2040), Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych (KPOŚK), czy Krajowego Planu Gospodarki Odpadami (KPGO2028).
Czy w strategii Funduszu widać przesunięcie akcentów z dużych inwestycji infrastrukturalnych w stronę projektów obywatelskich i lokalnych?
NFOŚiGW jako instytucja publiczna finansuje ogólnopolskie, regionalne i lokalne inwestycje z zakresu ochrony środowiska, w tym projekty służące wypełnieniu zobowiązań wynikających z członkostwa Polski w Unii Europejskiej. Aktualna strategia działania NFOŚiGW podkreśla zarówno wsparcie projektów bliskich odbiorcom indywidualnym, jak i dużych inwestycji infrastrukturalnych o strategicznym znaczeniu dla kraju. NFOŚiGW obsługuje programy masowe adresowane bezpośrednio do osób fizycznych, w tym do osób ubogich lub społecznie wykluczonych, a także do przedsiębiorców, którzy prowadzą jednoosobową działalność gospodarczą. W skali roku zadania NFOŚiGW dotyczą kilkuset tysięcy takich przedsięwzięć i inwestycji, takie jak Czyste Powietrze, Mój Prąd, Moje Ciepło czy NaszEauto.
Celem tego podejścia jest, by transformacja nie ograniczała się do wielkich inwestycji w energetyce czy infrastrukturze, ale by stawała się procesem powszechnym. NFOŚiGW wykorzystuje swoje instrumenty finansowe, by tworzyć warunki do wdrażania krajowej i unijnej polityki klimatycznej w sposób zrównoważony – wspierając rozwój rynku tam, gdzie jest to potrzebne, i wycofując się z interwencji tam, gdzie sektor prywatny radzi sobie samodzielnie. Takie podejście pozwala Funduszowi łączyć strategiczne inwestycje infrastrukturalne – np. w energetykę systemową, sieci ciepłownicze, gospodarkę wodną, zielony transport publiczny, racjonalne gospodarowanie odpadami – z lokalnymi projektami prosumenckimi i komunalnymi. To zróżnicowane podejście odpowiada strukturze portfela beneficjentów NFOŚiGW, który obejmuje zarówno duże podmioty – jednostki samorządu terytorialnego, spółki Skarbu Państwa czy przedsiębiorstwa energetyczne – jak i organizacje społeczne oraz indywidualnych odbiorców.
Jakie mechanizmy kontrolne pozwalają dziś Funduszowi mierzyć efekty środowiskowe i ekonomiczne realizowanych programów?
Każde przedsięwzięcie i inwestycja finansowane przez NFOŚiGW przechodzi szczegółową ocenę pod kątem zgodności z kryteriami programów oraz warunkami dla otrzymania dofinansowania.
Proces oceny jest rzetelny, przejrzysty i oparty na mierzalnych kryteriach, co pozwala wspierać inwestycje najlepiej wpisujące się w cele polityki klimatycznej i energetycznej państwa. Fundusz prowadzi ciągły monitoring realizacji projektów, obejmujący zarówno analizę efektów rzeczowych i ekologicznych, jak i kontrole na miejscu oraz weryfikację postępowań przetargowych. Dzięki temu może na bieżąco sprawdzać, czy inwestycje są zgodne z umową, czy środki zostały wydane prawidłowo i jakie są osiągnięte rezultaty. Istotne są również kryteria horyzontalne zapewniające równy dostęp, zgodnie z zasadą równości szans i niedyskryminacji.
Dodatkowo w NFOŚiGW funkcjonuje system kontroli zarządczej i audyt wewnętrzny, które wzmacniają nadzór nad finansami i jakością procesów, zgodnie ze standardami ustanowionymi dla jednostek sektora finansów publicznych. Fundusz podlega też regularnym kontrolom zewnętrznym, m.in. ze strony Najwyższej Izby Kontroli i organów administracji skarbowej, a także corocznie poddawany jest audytowi finansowemu przez niezależnych biegłych rewidentów. Wszystkie te mechanizmy łącznie tworzą spójny system, który nie tylko zapewnia przejrzystość i bezpieczeństwo finansowe, ale też pozwala mierzyć faktyczne efekty środowiskowe i ekonomiczne – czyli oszczędność energii, redukcję emisji CO₂, poprawę jakości powietrza czy wzrost udziału odnawialnych źródeł energii. Dzięki temu Fundusz ma obiektywny obraz skuteczności swoich działań i może doskonalić swoje działanie w kolejnych latach.
Warto wspomnieć o nowoczesnym i zintegrowanym podejściu Funduszu do obsługi beneficjentów. Zależy nam, co podkreślamy również w Strategii Działania NFOŚiGW na lata 2025-2028, by Narodowy Fundusz był nie tylko instytucją finansującą, ale także partnerem, który realnie wspiera swoich klientów w realizacji projektów środowiskowych. Dlatego kładziemy duży nacisk na cyfryzację procesów, uproszczenie procedur i rozwój narzędzi informatycznych, które umożliwią sprawną, przejrzystą i szybką obsługę wniosków. Wprowadzamy też jednolite standardy komunikacji i budujemy system, który pozwoli lepiej rozpoznawać potrzeby interesariuszy. Chcemy, by współpraca z Funduszem była prosta i przyjazna – tak, by zarówno indywidualny mieszkaniec, podmiot publiczny, czy przedsiębiorca mógł łatwo skorzystać z naszych programów.
Co stanowi największe wyzwanie w zarządzaniu instytucją, która łączy politykę środowiskową, energetyczną i finansową?
W Strategii Działania NFOŚiGW na lata 2025-2028 podkreślona jestmaksymalizacja efektu ekologicznego działań NFOŚiGW, którego osiągnięcie jest możliwe dzięki zrównoważonym finansom i systematycznemu wzrostowi efektywności zarządzania programami priorytetowymi. W zrównoważonym modelu działalności NFOŚiGW kluczowa jest optymalizacja procesów operacyjnych, uproszczenie procedur, przy jednoczesnym wzmocnieniu mechanizmów kontrolnych w zakresie zarzadzania środkami finansowymi oraz podniesienie sprawności organizacji.
Każda decyzja o udzieleniu dofinansowania jest poparta szczegółową analizą kosztów i korzyści, a finansowanie kierowane tam, gdzie środki publiczne są rzeczywiście potrzebne. Jednocześnie niezwykle ważna jest przejrzystość działań, zarówno w zakresie finansów, jak i osiąganych rezultatów ekologicznych. Fundusz jako instytucja dysponująca środkami publicznymi, musi prowadzić działania, które przynoszą wymierne efekty środowiskowe (ekologiczne i rzeczowe) i są w pełni transparentne.
Często finansujemy duże projekty strategiczne, których realizacja trwa wiele lat i przynosi efekty odsunięte w czasie. Wymaga to nie tylko odpowiedzialnego zarządzania środkami finansowymi, ale też konsekwencji i stabilności w realizacji celów. Właśnie ta umiejętność łączenia wymogów środowiskowych, ekonomicznych i społecznych stanowi dziś największe wyzwanie, ale i największą wartość pracy NFOŚiGW.
Rozmawiał Jacek Szczęsny
